Хуур хөгжмийн үүслийн домог, зан үйл, бэлгэдэл

Хуур хөгжмийн үүслийн домог, зан үйл, бэлгэдэл

Хүлэг морио эмгэнэхүйгээс…

С.Дулам

Монгол домогт хөгжмийн зэмсгийн үүслийг туурвигч баатруудын бүтээл болгон хэлэлцэхээс гадна эгэл жирийн хүний урлал бүтээл болгон өгүүлэх өөр нэгэн ёс буй. Энэ тухай өгүүлсэн халх, өвөрлөгч, урианхай (ойрад) гурван өөр хувилбар домгийг тус тусад нь аваад үзье. Монголчуудын үндэсний хөгжмийн зэмсэг-морин хуурын үүслийг халхчууд бол Хөхөө Намжил хэмээх соёлт баатартай холбон хэлэлцдэг. Гэхдээ эл домог нь түүх домгийн шинжийг илүү хадгалжээ. 

Тухайлбал, Хөхөө Намжил өөрөө Монголын зүүн хязгаар нутгийн сайн эр бөгөөд баруун хязгаарт цэргийн алба хааж байсан юм гэхчлэн хэлэлцдэг. Тэнд байхдаа тэр нутгийн нэгэн сайхан гүнжтэй танилцсан юм байжээ. Хөхөө намжил цэргээс халагдан буцах болоход амраг хайртай гүнж нь Жонон хар гэдэг морио дурсгал болгон өгсөн юм байжээ. Тэгээд Хөхөө Намжил жонон хар мориороо баруун хязгаарт нисэн очиж амраг гүнжтэйгээ уулзаад өглөө болоход зүүн хязгаарт ирж адуугаа туугаад харьдаг байж хэмээн гардаг. 

Хөхөө Намжилын хүлэг унаа болсон Жонон хар морийг ид шидийн жигүүр гуурс урган уул усыг алгасан нисдэг хэмээн дүрсэлснээрээ домгийн уран сэтгэмжийг илэрхийлж байгаа юм. Энэ нь мөнөөх л үлгэр туульд гардаг “үүлтэй тэнгэрийн доогуур, үзүүртэй модны дээгүүр” нисдэг хүлэг морьтой адил байна. 

Харин домгийн гол зөрчил нь түүх домгийн шинжтэй байгаа юм. Хөхөө Намжилын нисдэг хүлгийн ид шидийг гурван он өнгөрөхөд хэн ч мэдээгүй атал нэгэн баян айлын эгэл олныг үймүүлдэг, эвтэн хоёрыг бусниулдаг тийм сүрхий ховч хүүхэн гадарлаж мэдээд хор хүргэх гэж санаархдаг болсон гэдэг. Энэ зөрчил бол эртний домгийн Бурхан, Чөтгөр юмуу, Дээд тэнгэр, Шулмас хоёрын зөрчлийг бодвол илүү аж байдлын шинжтэй болж байгаа юм. Гэвч энэ ховч хүүхний дүр нь хор хөнөөл учруулдаг шинж төрхөөрөө мөнөөх эртний домгийн шулмас эмтэй дүрийн үлгэр загвар, хэв шинжийн хувьд уламжлал холбоотой гэж бүрэн хэлж болно. 

Хөхөө Намжил амраг гүнжтэйгээ уулзаад буцах замдаа мориныхоо хөлсийг сэврээгээд үүр цайх үед тавья хэмээн амран суух хооронд нөгөө ховч хүүхэн уяан дээр сэмхэн очвол Жонон хар морь санаа муутан гэж танилгүй сайн эзнээ хэмээн баясаж ид шидийн жигүүрээ хоёр суганаасаа дэрвэлзүүлэн байхыг үзээд үйлийнхээ хайчийг ханцуйлж ирээд тэр сайхан жигүүрийг нь тас хайчлан хаясан юм гэдэг. 

Энэ бүхнээс үзвэл энэ ховч эмийн хорлол нь газар дэлхийг бүтээсэн тэнгэрийн туурвилыг бусниулах гэдэг Эрлэг, Шулмас, Өвгөн дээдэс Бурхны бүтээсэн хүнийг буртаглан гутаах гэдэг чөтгөрийн үйлдэлтэй мөн чанартаа төстэй байгаа юм. Гагцхүү эсрэг баатрын дүр нь улам эгэлшиж, жирийн хүний байдалтай болж хувирсан байна. Эерэг баатрын дүр ч гэсэн нэгэн адил эгэлшиж, домгийн туурвигч бус, эгэл жирийн малчин болсон байна. Хөхөө Намжил үүр цайх үед морио тавихаар очтол хүлэг сайн морь нь уяан дээрээ үхсэнийг хараад гашуудахын ихээр гашуудаж, сайхан Жонон хар мориныхоо толгойг дууриалган модоор сийлж, урт сайхан иш бэхлэн хүлэг мориныхоо ширээр цар татан, мяндас сайхан сүүлнээс нь хөвүүлж хялгаслаад модны давирхай түрхэж дуу оруулан Жонон хар мориныхоо янцгаах чимээ, алхаа гишгээ, арилжаа хатирааг оруулдаг болж, түүнээс хойш Монголд анх морин толгойтой хуур үүсэж гарсан гэдэг (Монгол домог, 1984, 172) байна.

Морин хуурын үүслийн тухай өвөрлөгч нарын дунд дэлгэрсэн олон сайхан үлгэр домгийн дотроос хамгийн түгээмэл уламжлагдаж ирсэн нэгэн домогт доорх мэт өгүүлдэг байна. Тус домогт нэгэн Сүх гэдэг нэртэй ядуу айлын малчин хүү хонь хариулан явж байгаад нэг саарал унага олж авсан байна. Сүх энэ унагыг гамнан асарч том агт болгов. Саарал морь нь эзэн Сүхтэйгээ ижилсэн дасалцаж энх түвшин аж төрж байлаа. Нэг удаа ховдог шунахай хөх чоно хонинд мярааж, хашаанд нь орох гэхэд чонотой тулж хонио хамгаалав. Загал саарал мөн ч хурдан хүлэг байлаа. Тэр Вандан гэгчийн найрт түрүүлсэн байна. Хэрэг явдал үүнээс үүсч, анхан найрт тэргүүлсэн морины эзэнд охиноо өгнө гэж байсан Вандан Сүхийг малчин хэмээн үгээ идэж, болзооноосоо буцаж, охиноо өгсөнгүйгээр үл барам гэдрэг загал саарлыг нь хүчээр булаан авчээ. Гэтэл загал саарал нь эзнээ санахдаа туйлан булгиж, Ванданг шороо үмхүүлээд зугтан явахыг завдтал хар санаат Ванданд харвагдан шархдаж, хаяан дэргэдээ ирж, харангасан унаж үхсэн байна. Дараа шөнө нь тэр эзэндээ зүүд өгчээ. Ингээд Сүх загал саарлын ясаар нь бие хийж, арьсаар нь хуурын толгойг бүрж, шөрмөсөөр нь ёнхор хийж, сүүлээр нь хөвч хийж, хөгжимдүүр зохиосон байна. Хөгжимдүүрийн үзүүртээ загал саарлын толгойг сийлж, морин хуур гэж нэрийдсэн гүн зузаан хайр сэтгэлээр загал саарлаа мөрөөдөн дурсгасан гэнэ. 

Хуур хөгжмийн үүслийг монгол хүний үнэнч хань болсон хүлэг сайн морины эмгэнэлт үхэлтэй холбон хэлэлцдэг эл өгүүлэмж баруун монголчуудын дунд бас байдаг байна. Урианхай нарын дунд дэлгэрсэн морин хуурын үүслийн тухай нэгэн домогт “Балчин кээр морьтой аркамчин күм ёвсон гэлээ. Балчин кээр морь нь хоёр хайсанд тогоо нэрэхийн зуур газаа далаа эргээд ирдэг морин байж л. Айл амьтан хэсч арка ууж ёвсон хойгуур муу күм ирээд Балчин кээр морины нь гуурсыг тас хайчилчихлаа, тэр морины амин гарсан гэж хэлдэг юм. Эрүүл болаад дайсанд хорлагдсан морион үзэж гашуудахдаа толхаагий нь модаар дуураалган сийлж, дэл сүүлээр нь килгаслаад, явдлы нь оруулж хуурдсан юм” гэдэг байна. (С.Дулам, 1989, 152). Өмнөх халх, өвөрлөгч хувилбарт гардаг дуучин, сайн эр Хөхөө Намжил, малчин эр Сүхийн оронд Балчин хээр морины эзэн нь архичин хүн байсан юм гэдэг байна.

Домог тус бүрт харгалзсан хуурын татлага аялгуу бий бөгөөд говийн халхчууд “Жонон хар морины явдал”, баруун монголчууд “Балчин хээрийн явдал” гэсэн эдгээр домгийн алинд нь ч гэсэн хуур хөгжмийн үүслийг туурвигч баатруудтай холбосонгүй эгэл жирийн хүний урлал бүтээл болгосон байгаа юм. Энэ нь домгийн өгүүлэмж харьцангуй хожуу үед гарсны шинж гэмээр байна. Энд ертөнцийн хэмжээний томоохон үйл явдлыг бус хүний хувийн аж амьдрал, санаа сэтгэлийн ч юмуу, зан суртахууны зөрчлийг харуулсан нь ингэж бодогдуулахад хүргэж байна. Түүнчлэн эл домогт хуур хөгжмийн үүслийг аж амьдралынхаа зовлон гунигийг хөнгөлөх, санаа сэтгэлийн баяр цэнгэл эдлэх гоо сайхны хэрэгцээнээс буй болсон байдлаар тайлж байгаа юм.  

Эх сурвалж: Монголын соёл, урлаг судлал, 2003 он

This Post Has 173 Comments

  1. [url=https://megaremont.pro/penza-restavratsiya-vann]Restoration of baths in Orekhovo-Zuyevo[/url]

  2. This post provides clear idea designed for the new users of blogging, that truly how to do blogging and site-building. Rochelle Donny Shore

  3. I always was interested in this topic and still am, regards for putting up. Van Merrick Lamphere

  4. Right away I am going to do my breakfast, when having my breakfast coming yet again to read other news. Timmi Stavro Danie

  5. I conceive this website holds some real fantastic information for everyone. “Glory is fleeting, but obscurity is forever.” by Napoleon. Patrice Jess Durware

  6. Hi i am kavin, its my first time to commenting anyplace, when i read this paragraph i thought i could also make comment due to this sensible article. Josefa Salvatore Bernardo

  7. [url=https://megaremont.pro/tver-restavratsiya-vann]Tver restoration of the bathrooms[/url]

  8. These are actually enormous ideas in on the topic of blogging. You have touched some nice factors here. Any way keep up wrinting. Jeni Guillaume Bonnice

  9. Hey there! I know this is sort of off-topic however I needed to ask. Hetty Geordie Branham

  10. You could certainly see your enthusiasm in the work you write. Lynnell Milton Eustatius

  11. Appreciating the hard work you put into your site and in depth information you present. Teodora Leon Jerald

  12. Really appreciate you sharing this blog post. Really Cool. Olva Reider Lavena

  13. Fantastic blog article. Really looking forward to read more. Want more. Nerta Yancy Kissel

  14. [url=https://megaremont.pro/kemerovo-restavratsiya-vann]Kemerovo renewal of bath enamel[/url]

  15. [url=https://megaremont.pro/cheboksary-restavratsiya-vann]Restoration of the bath surface in Mytishchi[/url]

  16. can you have multiple orgasms with cialis cialis ccsxbxvr how to take cialis

  17. no prescription viagra urgleykz sildenafil generic name for viagra

  18. buy viagra cialis cialis generic rlkvwmpj cialis vs viagra effectiveness

  19. pharmacy drugs wlyritjz order levitra online canadian drugstore

  20. how to get viagra without a doctor gomyhqil viagra for sale canadian pharmacy generic viagra

  21. I know this if off topic but I’m looking into starting my own weblog and was wondering what all is required to get setup?
    I’m assuming having a blog like yours would cost a pretty
    penny? I’m not very internet smart so I’m not 100% positive.

    Any tips or advice would be greatly appreciated.
    Kudos

  22. You can certainly see your skills within the work you write.
    The sector hopes for more passionate writers like you who
    aren’t afraid to say how they believe. At all times follow your heart.

  23. Greetings! Very useful advice in this particular
    article! It is the little changes which will make the greatest changes.
    Thanks a lot for sharing!

  24. [url=https://drawing-portal.com]Design Website[/url]

  25. [url=https://drawing-portal.com]Website for modeling[/url]

  26. What a material of un-ambiguity and preserveness of precious experience concerning unpredicted emotions.| Marie-Ann Dougy Maegan

  27. You should be a part of a contest for one of the
    best websites on the net. I’m going to recommend this site!

  28. Hello Dear, are you genuinely visiting this site regularly, if so afterward you will definitely
    get good knowledge.

  29. Truly no matter if someone doesn’t be aware of afterward its up to other people that they will assist, so here it occurs.

  30. cheapest ed pills online generic ed pills
    cheap erectile dysfunction pills online

  31. Its like you read my mind! You appear to know so much about this, like you wrote the book in it or something. I think that you could do with a few pics to drive the message home a little bit, but instead of that, this is great blog. A great read. I will certainly be back. Leigh Spenser Noach

  32. Thank you for sharing your info. I truly appreciate your efforts and I am waiting for your next post thanks once again.

  33. First off I would like to say terrific blog!
    I had a quick question which I’d like to ask if you don’t mind.
    I was curious to find out how you center yourself and clear your mind
    before writing. I have had a tough time clearing my thoughts in getting my thoughts out.
    I do enjoy writing but it just seems like the first 10 to
    15 minutes tend to be wasted just trying to figure out how to begin. Any ideas or tips?
    Appreciate it!

  34. Having read this I believed it was very enlightening.
    I appreciate you spending some time and energy to put this informative
    article together. I once again find myself personally spending way
    too much time both reading and leaving comments. But
    so what, it was still worthwhile!

  35. Hello it’s me, I am also visiting this site regularly, this web page is genuinely fastidious and the people are really sharing fastidious thoughts.

  36. Hi! Do you know if they make any plugins to safeguard against hackers?
    I’m kinda paranoid about losing everything I’ve worked
    hard on. Any recommendations?

    my page … hiking areas near me – Marc

  37. first aid cpr certification – tadalafil Egru83p
    cialis ad 2011
    warfarin interactions viagra: [url=https://www.withoutbro.com/]generic viagra[/url]

  38. [url=https://mega-remont.pro/ivanovo-restavratsiya-vann]Updating baths in Mytishchi[/url]

  39. real cialis online with paypal cialis daily
    cialis at a discount price

  40. [url=https://drawing-portal.com]Free courses of the Autocad program[/url] Yevgenia Kuritsina

  41. [url=https://drawing-portal.com]Training in the Autocad program[/url] on the website of Evgeny Kuritsin

  42. [url=https://drawing-portal.com]Autocad lessons[/url]

  43. walgreens price for cialis 20mg viagra vs cialis
    herbal replacement for viagra/cialis/levitra…

  44. What i tend not to realize is in fact how you are not actually considerably more well-preferred than you could possibly be at
    the moment. You are so intelligent. You realize thus
    significantly in the matter of this matter, produced me personally believe it from a
    lot of varied angles. Its like people don’t seem to be interested unless it is
    actually something to do with Woman gaga! Your own stuffs great.
    Constantly take care of it!

    My blog :: BennieKKahrs

  45. I visited various web pages however the audio quality for audio songs
    current at this website is really marvelous.

  46. generic drugs without doctor’s prescription: https://genericwdp.com/ medications without a doctor’s prescription

  47. Its such as you read my thoughts! You appear to understand so much approximately this, such as you wrote
    the e-book in it or something. I think that you just can do with a few percent to power the message home a little bit, but instead of that, that is great blog.
    An excellent read. I’ll definitely be back.

  48. I have been surfing on-line more than three
    hours today, yet I by no means discovered any fascinating article like yours.
    It’s beautiful worth sufficient for me. In my opinion, if all website owners and bloggers made good content material as you probably did, the
    web will probably be a lot more helpful than ever before.

  49. I’ve been exploring for a bit for any high-quality articles or blog posts in this kind of space . Exploring in Yahoo I at last stumbled upon this site. Studying this information So i am happy to convey that I have a very just right uncanny feeling I came upon exactly what I needed. I so much certainly will make sure to do not forget this site and give it a glance regularly.

  50. Hi, I do believe this is an excellent blog. I stumbledupon it 😉 I will return yet again since I saved as a favorite
    it. Money and freedom is the greatest way to change, may you be rich and continue to guide others.

  51. Way cool! Some very valid points! I appreciate you writing this article plus the rest of the website is very good.

  52. Everyone loves it when folks come together and share ideas.
    Great blog, stick with it!

  53. This info is priceless. When can I find out more? ps4 games 185413490784 ps4 games

  54. Hello! I’ve been following your weblog for a long time now
    and finally got the courage to go ahead and give you a shout out from
    Houston Texas! Just wanted to say keep up the
    great job! games ps4 allenferguson games ps4

  55. Whoa! This blog looks exactly like my old one! It’s on a entirely different subject but it
    has pretty much the same page layout and design.
    Wonderful choice of colors!

  56. It’s nearly impossible to find educated people on this topic, but you seem like you know what you’re talking about!
    Thanks

  57. This information is worth everyone’s attention. How can I find out more?

  58. Good day! I know this is kind of off topic but I was wondering which blog
    platform are you using for this site? I’m getting tired of WordPress because I’ve had issues
    with hackers and I’m looking at alternatives for another platform.
    I would be great if you could point me in the direction of a good platform.

  59. Excellent blog you have got here.. It’s difficult to find high-quality writing like yours these
    days. I honestly appreciate people like you! Take care!!

  60. This site truly has all the information and facts I needed
    concerning this subject and didn’t know who
    to ask.

  61. [url=https://qqllviagria.com/]viagra active ingredient[/url] [url=https://ssviagriia.com/]half life of viagra[/url] [url=https://canadianpharmnorx.com/]canadian pharmacy review[/url] [url=https://ggviagll.com/]viagra jelly[/url] [url=https://viagerkr.com/]otc viagra alternative[/url] [url=https://viagriyvik.com/]best over the counter viagra[/url]

  62. Revolutional update of captcha solving software “XRumer 19.0 + XEvil”:

    Captcha solving of Google (ReCaptcha-2 and ReCaptcha-3), Facebook, BitFinex, Microsoft, Mail.Ru, SolveMedia, Steam,
    and more than 12000 another types of captchas,
    with highest precision (80..100%) and highest speed (100 img per second).
    You can use XEvil 5.0 with any most popular SEO/SMM software: iMacros, XRumer, SERP Parser, GSA SER, RankerX, ZennoPoster, Scrapebox, Senuke, FaucetCollector and more than 100 of other software.

    Interested? You can find a lot of introducing videos about XEvil in YouTube.

    Free XEvil Demo available.

    See you later!
    P.S. A Huge Discount -30% for XEvil full version until 15 Jan is AVAILABLE! 🙂

    XEvil Net

  63. Is 150 mg viagra without a doctor prescription free shipping safe. The maximum quantity of sildenafil recommended by the maker is 100 mg. A studio was designed to prospectively look over a coterie of patients with chronic ED, unresponsive to sildenafil 100 mg, who were treated in a conversant with surroundings with doses of canadian viagra prescription online viagra over counter in intemperance of the recommended pinnacle amount (150 mg and 200 mg).

  64. [url=https://worxpharm.com/]fluoxetine 20 mg cost[/url]

  65. [url=https://viagrazet.com/]sildenafil tablets 100mg price[/url] [url=https://pillstd.com/]allopurinol 600 mg[/url] [url=https://cialisvpack.com/]where to buy real cialis online[/url] [url=https://viagraced.com/]viagra generic viagra[/url] [url=https://toropharmacy.com/]online pharmacy prescription[/url] [url=https://366pills.com/]prednisone 10mg buy online[/url] [url=https://viagraxtab.com/]viagra online price[/url]

  66. [url=https://qqllviagria.com/]viagra single packs price[/url] [url=https://ssviagriia.com/]buy generic viagra[/url] [url=https://canadianpharmnorx.com/]cvs pharmacy new york ny[/url] [url=https://ggviagll.com/]cheap viagra pills[/url] [url=https://viagerkr.com/]does viagra really work[/url] [url=https://viagriyvik.com/]buy viagra without prescription[/url]

  67. [url=http://alaviagra.com/]female viagra pills online[/url]

  68. Absolutely NEW update of captcha regignizing package “XRumer 19.0 + XEvil”:

    Captcha regignizing of Google (ReCaptcha-2 and ReCaptcha-3), Facebook, BitFinex, Microsoft, Mail.Ru, SolveMedia, Steam,
    and more than 12000 another types of captcha,
    with highest precision (80..100%) and highest speed (100 img per second).
    You can use XEvil 5.0 with any most popular SEO/SMM software: iMacros, XRumer, SERP Parser, GSA SER, RankerX, ZennoPoster, Scrapebox, Senuke, FaucetCollector and more than 100 of other programms.

    Interested? There are a lot of impessive videos about XEvil in YouTube.

    FREE DEMO AVAILABLE!

    Good luck!
    P.S. A Huge Discount -30% for XEvil full version until 15 Jan is AVAILABLE! 🙂

    XEvil Net

Leave a Reply

×
×

Cart