Хуурын тухай тэмдэглэл

Хуурын тухай тэмдэглэл

Морин хуурын тухай аман яриа домог, судар бичиг, ном зохиолд бичиглэж үлдээсэн нь бий билээ.

Монголчуудын дуун ухааны санд босоо дөрвөн тэнхлэг тэмдэглэгдэж үлдсэн төдийгүй бидний үед ч уламжлагдаж эзэмшсээр байна. Үүнд:

1. Хорвоод хосгүй хэмээх монгол бичиг маань тэнгэрээс доош бууж буцаад тэнгэр өөд тэмүүлсэн босоо тэнхлэгтэйн учир, Монгол овогтны ахуй амьдрал орон зай сэтгэлгээний орчилд мөнхрөн үлдсэн буй заа.

2. Монгол ардын гайхамшигт уртын дуу нь хязгааргүй уужим цэлгэр талаас асах мэт ягуухнаар дуурсаж, уул толгодын нугачаа хугачаагаар чимэг авч, сүрлэг их байц, мөнгөн дуулгат хайрхан уулын сэмбэр оргилд тэмүүлж, улмаар хан тэнгэрт хадаан шууранхайлсан босоо тэнхлэгтэй байна.

3. Ингэвэл бас босоо тэнхлэг нь хөөмийлөх урлагийн гайхамшиг гэлтэй. Шахмал хоолойн нургисан доод өнгөнөөс хулс зэгэсний шагшуурга адил мөнгөн хонхны шаргих дуунаар, уулсын өндөр байц хайднаа сиймхий завсраар лимбэдэн исгэрч Алтайн сүмбэр оргил өөд тэмүүлсэн хосмолжин эгшиглэнт бас нэгэн босоо тэнхлэгтэй буйзаа.

4. Ахуй их уудам талын дуулалтай, ажнай сайн хүлгийн дөрвөн туурайн тэгш нэгэн хэмнэлтэй, асар өндөр хайрхан уулсын оргил дээгүүр, дуурсан халиах эгшиглэн төгөлдөр, Морин хуурын хүнгэнэм дуу доод өнгөнөөс дээд өнгөнд уртын сайхан дуутайгаа шүтэлцэн, мал сүргээ ээнэгшүүлж, хүн ардаа уяраан догдлуулж, байгаль дэлхийгээ аргадан баясгаж, тэнгэрлэг титэмтэйн учир, арга үйл Монгол хүмүүний оюуны их сангаас, охилон нэрсэн Морин хуур хэмээх энэхүү эрдэнэ босоо тэнхлэгтэй байхаас аргагүй юм.

Иймийн учир дөрвийн дөрвөн босоо тэнхлэг хүн төрөлхтний оюуны соёлд эзлэх байртай, эгшиглэх өвөрмөц өнгө аястай сонгомол содон сувд эрдэнэ мөнөөс мөн. Тэгээд ч энэ тухай үлгэр домгоос аваад түүх шастирт тэмдэглэгдэж үлдсэн нь учир утгатай бизээ.

Морин хуур үүссэн домог хууч яриаг цухас дурьдвал манай эриний өмнөх 5000 жилийн тэртээ амьдарч байсан эртний хаан Раваана гэгч хялгасан хөвчтэй, нумаар утас хөрөөдөж, дуу гаргах санаа сэджээ. Ганц чавхдаст тэрхүү хөгжмийг Раваанаастр хэмээжээ. Түүний хэлбэр маяг өөрчлөгдсөөр манай үед хүрч иржээ гэж Д.Дашдорж, С.Цоодол нар “Ардын суу билэгтнүүд” номондоо тэмдэглэжээ.

Дорнын улс түмний оюуны болон материаллаг соёл бие биедээ уусан нөлөөлж, тухайн улс орон өөр өөрийн онцлогтой хөгжмийн багаж зэмсэг үйлдэн хийсэн төдийгүй өрний орнуудад ч нөлөөлсөн болохыг үгүйсгэх аргагүй. Бүр 13 дугаар зуунаас өмнө хөгжмийн зэмсэг аль эрт гарсан учраас 13 дугаар зуунд нэр заасан хөмжимчид байсныг түүхэнд тэмдэглэжээ. Ялангуяа “Монголын нууц товчоо”-нд Аргасан хуурчийн домог нэр заан гардаг нь түүхэн баримт билээ. Судлаач Б.Содном ахайтан Аргасан хуурч бол 13-р зууны үед төрийн буюу цэргийн дуу хөгжмийн хэргийг эрхэлсэн удирдаач хүн байсан гэжээ. Тэгээд ч түүнийг дуу хөгжимд авьяастай хүн болохыг дурьдсан байдаг.

Түүхэн урт хугацаанд хуур хөгжим бий болж, түүнийг дагаж хуурчид төрснөөр дайн тулаан болон өдөр тутмын хэрэглээнд энэхүү гайхам хөгжим зүй ёсоор орсон нь гарцаагүй юм. Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, ардын хөгжим судлаач, уртын дуу дуулаач Гүүш Бадраа агсан Монгол ардын хөгжмийн зэмсэг, түүний гарал үүсэл, нэр томьёоны талаар дорно өрнийн судлаачид, жуулчдын ном зохиол тэмдэглэл зэргийг харьцуулан судлаж, тодорхой асуудлыг хөндөж тавьсныг Монголын хөгжим судлал, Монгол ардын хөгжим номондоо бичиглэн үлдээжээ. Тэдгээр бүтээлүүддээ Морин хуурын тухай бичихдээ манай орны нутагт байгаа шанаган, мата, луу, арслан, морин хуур зэрэг нэртэй байдаг, харин шанаган хуур бол баруун Монголд хэрэглэж байгаа ааган товшуур, хэлдүүр, дөрвөлжин цартай товшуурын нэгэн зүйл байжээ. Хожим үеэс нумтай болж Хүн буюу гарди толгойг нь Морин толгойгоор сольсноор Морин толгойтой буюу товчоор хэлбэл Морин хуур гэх болжээ гэсэн байна. Тэрээр цааш нэмж хэлэхдээ Хөхөө Намжилын домогтой холбоотой болохыг сануулсан байх юм. Нэр томьёоны зарим талаар Г.Бадрах гуайн томьёололтой зарим зүйлээр шүүмжлэлтэй хандсан боловч судалгааны үүднээсээ санал нэг ажээ.

Монгол ардын хөгжим номондоо ардын хөгжмийн 160-аад нэр гарган жагсааж гаргасны дотор морин хуурыг чавхдаст хөгжмийн төрөлд авч үзсэн болов уу хэмээн бодогдлоо. Нэр томьёог гарал үүслээр нь тодруулж хийц маягийг нь бүтцээр нь ангилж, толгой царыг нь ногоон өнгөөр буддаг нь газар дэлхий, үржил шим, хайр сэтгэлийн бэлэг тэмдэг хэмээн үзжээ. Морин хуурын хөгийн талаар чавхдасыг эр чадалтай морины сүүлийн сод гэдэг нарийн урт хялгасаар сунгаж хийдэг /зарим газар нас гүйцсэн хязаалан морины сүүлэн дэх хамгийн нарийн хялгасыг сонгон авдаг гэдэг/ гэх буюу царыг ямааны юм уу ботгоны арьсаар бүрдэгээс гадна ямааны арьсны хүүлүүр хавиас авч элдээд норгосны дараа дахин дахин тэлж чинээнд тултал эгшээн хийдэг ёсон байдаг гэдэг.

Эрхэм хүний судалсан эдгээр зүйлүүд нь монгол хүн морин хуураа эрт дээрээс урлаж, хөг эгшиглээг нь тохируулахдаа ямар ямар материал сонгож авах нарийн ухаан гаргадгийг гэрчилсэн хэрэг юм. Тэгээд ч айл бүхэн морин хууртай, эр хүн бүр хуурч байсны баталгаа мөн. Угаас хөгжимлөг сэтгэлгээтэй, хуурдаж дуулахдаа авьяас билэгтэй, сонсож танин мэдрэх сонорын хурц мэдрэмжтэй Монгол түмэн маань хэдэн зуун мянган жилээр хуур татахдаа сонорын хөгжилдөө дулдуйдан ямарваа ая, эгшгийг сонсонгуутаа хөгжимддөг нь гайхалтай учир манайд аль эрт байсан дүрс зураас, зуралгаар тэмдэглэн хэрэглэх боломж байсан ч гагцхүү оюун ухаан сэтгэлгээний хөгжил сонсож мэдрэхүйн онцгой хөгжил авьяасаараа тэдгээрийг хэрэглэх шаардлага байсангүй болов уу. Тэгээд ч хойч үе үр хүүхдээ тэр л сонсон тоглохуйн уламжлал нь үе дамжин манай үед хүрч ирсэн бизээ.

Бидний сайн мэдэх эрхэм хуурчид болох Магсархурцын Дугаржав /1893-1944/, Ө.Лувсан хуурч /1885-1943/, Д.Түдэв / 1898-1938/, С.Түдэв зэрэг түрүү үеийнхнээс аваад дунд үеийнхэн болох төрийн шагналт ардын жүжигчин сурган хүмүүжүүлэгч Г.Жамьян, Б.Цэдэн, н.Буян, Бууран зэрэг нэрт хуурчдаас уламжлагдсан шинэ үеийнхэн болон ардын жүжигчин Ц.Батчулуун, хуурч Батсайхан, Цогбадрах, Идэрбат нарын хуурчид, ардын билэг авьяастан н.Дагийранз, н.Цэрэндорж, н.Жанцанчой зэрэг олон арван хуурч төрөн гарсан нь энэ чиглэлийн сургууль бүрэлдүүлсэн юм. Морин хуурчдын маань энэхүү сургууль монгол ард түмний оюуны соёлын үнэт эрдэнэ болсон малын уриа дуудлагаас аваад уртын сайхан дуутайгаа амин шүтэлцээтэй байж хуур юугаа мөнхөлсөн ажгуу. Чухам л бурханаас заяасан дуун ухааны сонгодог дуу хөгжмөөрөө бид бахархахаас өөр юугаар бахархах билээ.

Уртын сайхан дуугаараа дэндүү хол тасарсан төрийн соёрхолт ардын жүжигчин, хөдөлмөрийн баатар Намжилын Норовбанзад /1931-2003/ гуай нэг хэсэг багш нарын мэргэжил дээшлүүлэх институтэд ирж дуу хөгжмийн багш нарт уртын дуу зааж зөвлөгөө өгдөг байж билээ. Тэрээр хэлэхдээ уртын дууг морин хуураас салгахын аргагүй, өөр ямар ч хөгжим түүнийг орлож чадахгүй. Бие биенээ нөхөж явдаг юм шүү дээ. Уртын дууг эхлээд морин хуураар эхлэж, дараа нь дуугаа дагаж хөгжимдөнө, сүүлдээ хоёул найрсаж дуугаа шингэн дуурсгаж өгнө шүү дээ. Морин хуур бусад хөгжимтэй зохицохгүй гэсэн үг биш шүү дээ. Морин хууртаа түгээмэл шинжээр нь хэлж байгаа юм гэж билээ.

Хэдэн арван жилийн өмнөөс мэргэжлийн морин хуурч бэлтгэх асуудлыг хөгжим бүжгийн дунд сургууль голлон үүрэг гүйцэтгэж байлаа. Одоо манай улсад морин хуурчдын чуулга ч бий боллоо. 1965-1969 онд Багшийн сургуулийн дэргэд байгуулсан хөгжим соёлын анги багш-соёлын ажилтан бэлтгэх явцад морин хуураар тоглолтын бэлтгэлтэй хэдэн зуун морин хуурчдыг бэлтгэн гаргасан нь улс орны хэрэгцээг хангахад үлэмж хувь нэмэр оруулсан юм. Энэ асуудалд манай нэртэй морин хуурчид Г.Жамьян, Б.Цэдэн, Ц.Батчулуун, Ё.Батбаяр, н.Буян нарын хуурчдын сурган хүмүүжүүлэх үйл ажиллагаа их хувь нэмэр оруулжээ. Сургалтын хэрэглэгдэхүүнд хөгжмийн зохиолч Ц.Сүхбаатар, Н.Жанцанноров зэрэг нөхдийн зохиол бүтээл, Г.Жамьян /Ж.Энэбишийн хянан тохиолдуулсан/ Морин хуур, Хуурын эгшиг зэрэг сурах бичиг, Я.Балжирын ардын хөгжмийн зэмсэгт суралцах хялбаршуулсан сурах бичиг зэрэг бүтээлүүд бий болсон байна. Ардын хөгжим, морин хуурын тухай судалгааны ном товхимол, хэсэгчилсэн өгүүллэгүүдийн ардын хөгжим судлалаас Г.Бадрах, Д.Дашдорж, С.Цоодол, Ж.Бадраа, Ж.Энэбиш, Н.Жанцанноров зэрэг хүмүүсийн бүтээлүүд гарсаар байна. Төрийн соёрхолт, хөгжмийн зохиолч, судлаач Н.Жанцанноров түүний нөхдийн хичээл зүтгэлээр үндэснийхээ хөгжмийн соёл, өв уламжлалыг дээдлэн хүндэтгэж, төр засаг болон олон улсын нэр хүндтэй байгууллагуудтай холбоо тогтоож энэ чиглэлээр зохих арга хэмжээ авч байна.

Эх сурвалж: Морин хуур эхлэн сурах бичиг 2013 он

This Post Has 171 Comments

  1. Thank you ever so for you article post. Really looking forward to read more. Keep writing. Shir Felic Hymen

  2. Hi mates, fastidious paragraph and pleasant arguments commented here, I am really enjoying by these. Peggi Tammy Manson

  3. Great post! We are linking to this particularly great post on our website. Keep up the good writing. Morgana Ambros Iveson

  4. Hey, thanks for the article post. Really thank you! Fantastic. Marquita Sebastien Darcia

  5. cialis lowest price 20mg buy cheap cialis atcihhhv generic cialis at walmart

  6. cheap viagra 100mg bummxvxh viagra for sale best place to buy generic viagra online

  7. erectile dysfunction treatment zuxqugcw buy levitra ed drugs compared

  8. cause of ed yehdtjmw levitra ed cures that work

  9. purchase viagra melbourne young people viagra viagra cialis levitra sample pack [url=http://acialaarx.com/]viagra next day delivery without prescription[/url] ’

  10. how to get cialis 800mg cialis australia generic cialis mastercard [url=http://mycialedst.com/]what works better cialis or viagra?[/url] ’

  11. cialis mastercard cialis cialis online safe [url=http://phrcialiled.com/]cialis[/url] ’

  12. cialis blaack black cialis 800mg generic vs brand name cialis [url=http://cialijomen.com/]cialis brand no prescription 365[/url] ’

  13. Love to you. Such a challenge to have these worries come up out of the rabbit holes. Britte Jereme Rheba

  14. what ingredients inside viagra viagra vs cialis reviews nitric oxide and viagra together [url=https://canadianpharmacy-usx.com/organic.htm]genic viagra[/url] ’

  15. australian viagra paypal viagra sale online buy generic viagra australia [url=http://xz-pharmacyonline.com/en/career-opportunities.html]viagra und sex[/url] ’

  16. typical cialis prescription strength cialis med dapoxetine genic cialis [url=https://impotencecdny.com/info/history.php]fastest delivery service for cialis[/url] ’

  17. I am truly happy to glance at this webpage posts which includes plenty of helpful facts, thanks for providing these kinds of data. Bethena Alvie Vassar

  18. cialis paypal canada Clozaril cheapest generic cialis [url=https://impotencecdny.com/]Priligy[/url] ’

  19. I’m not sure exactly why but this weblog is loading very slow for me.
    Is anyone else having this problem or is it a problem on my end?
    I’ll check back later and see if the problem still exists.

  20. Hi there colleagues, nice post and nice urging commented at this place, I am truly
    enjoying by these.

  21. generic viagra king pharmacy insurance that covers viagra [url=http://erectilejyzd.com/]canadian pharmacies-247[/url] ’

  22. canada pharmaceuticals online Voveran SR canadian online pharmacy reviews [url=https://canadianpharmacy-yy.com/]Fildena[/url] ’

  23. viagra for sale online usa buy generic viagra online india where to buy generic viagra online [url=http://canadianpharmacy-yy.com/Fitness/how-to-get-a-six-pack.html]female viagra pills in south africa[/url] ’

  24. hello there and thank you for your information – I’ve
    definitely picked up something new from right here.
    I did however expertise some technical issues using this web site, as I experienced to reload the web
    site lots of times previous to I could get it to load properly.
    I had been wondering if your web hosting is OK?
    Not that I’m complaining, but sluggish loading instances times will very frequently affect your placement in google and could damage your quality score
    if advertising and marketing with Adwords. Well I’m adding this RSS to my e-mail and can look out for a lot
    more of your respective intriguing content. Make sure
    you update this again soon.

  25. You made some decent points there. I checked on the web
    to learn more about the issue and found most people will
    go along with your views on this site.

  26. I like the helpful info you provide in your articles. I will bookmark your
    blog and check again here regularly. I am quite sure I will learn many
    new stuff right here! Good luck for the next!

  27. ed pills that work ed pill
    erection pills online

  28. The most effective and clear News and why it means quite a bit. Gretchen Keene Armanda Eddi Bo Asa

  29. We absolutely love your blog and find the majority of your post’s to be just what I’m looking
    for. Do you offer guest writers to write content in your case?
    I wouldn’t mind publishing a post or elaborating on a lot of the subjects you write regarding here.
    Again, awesome web log!

  30. dr s near me – buy viagra Otjrmrh
    ramipril and cialis
    viagra and low blood pressure: [url=https://www.withoutbro.com/]cialis[/url]

  31. cialis tadalafil 20 mg cialis prices
    cialis headaches afterwards

  32. does cialis lower blood pressure cialis generic
    cialis generic availability

  33. It’s genuinely very complicated in this active
    life to listen news on Television, so I only use internet for that reason, and obtain the most recent news.

  34. I feel this is one of the so much significant information for
    me. And i am glad studying your article. However should commentary on few common issues, The
    web site taste is perfect, the articles is actually nice :
    D. Just right process, cheers

  35. Hiya! Quick question that’s entirely off topic. Do you know
    how to make your site mobile friendly? My weblog looks weird when viewing from my iphone.
    I’m trying to find a template or plugin that might be able to fix this
    problem. If you have any suggestions, please share.
    Appreciate it!

  36. This piece of writing presents clear idea designed for the new viewers of blogging, that actually how
    to do blogging.

  37. This design is spectacular! You obviously know how to keep a reader amused.
    Between your wit and your videos, I was almost moved to
    start my own blog (well, almost…HaHa!) Excellent job.
    I really loved what you had to say, and more than that,
    how you presented it. Too cool! ps4 games allenferguson ps4 games

  38. Wow, wonderful blog structure! How long have you been running a blog for?
    you make blogging look easy. The entire look of your site is great, as neatly
    as the content!
    games ps4 allenferguson games ps4

  39. [url=https://vslevitrav.com/]levitra prices[/url]

  40. Write more, thats all I have to say. Literally, it seems as though you relied on the video to make your point.

    You definitely know what youre talking about, why throw away your intelligence on just posting videos to your site when you could be giving us something enlightening to read?

  41. Hurrah, that’s what I was looking for, what a data!
    existing here at this web site, thanks admin of this web site.

  42. I simply couldn’t depart your website prior to suggesting that I actually enjoyed the standard information a person provide on your guests?
    Is gonna be again incessantly to inspect new
    posts

  43. Hi to every , because I am actually eager of reading this blog’s post to be updated regularly.
    It consists of nice stuff.

  44. Hey there this is kind of of off topic but I was wondering if
    blogs use WYSIWYG editors or if you have to manually code with HTML.
    I’m starting a blog soon but have no coding expertise so I wanted to get advice from
    someone with experience. Any help would be enormously appreciated!

  45. It’s very straightforward to find out any matter on net as compared to textbooks, as I found this post at
    this web page.

  46. When I originally commented I seem to have clicked on the -Notify me when new comments are added- checkbox and now each time a comment is added
    I get four emails with the same comment. Is there a way you can remove me from that service?
    Kudos!

  47. Excellent blog! Do you have any hints for aspiring writers?
    I’m hoping to start my own site soon but I’m a little lost on everything.
    Would you advise starting with a free platform like WordPress or go
    for a paid option? There are so many options out there that I’m completely confused ..
    Any ideas? Thanks a lot!

  48. Hello! This post couldn’t be written any better! Reading this post reminds me of my good old room mate!
    He always kept talking about this. I will forward this post to
    him. Pretty sure he will have a good read. Many thanks for sharing!

  49. I am actually grateful to the holder of this website
    who has shared this impressive piece of writing
    at here.

  50. For most up-to-date information you have to pay a quick visit internet and on web
    I found this site as a most excellent web site for most up-to-date updates.

  51. Is generic sildenafil as righteous as viagra without doctor visit. Generic Viagra, sildenafil citrate, works the very as non prescription viagra next best thing next to viagra without but at a cut cost. While Pfizer until now manufactures the “small blue pastille,” other companies, globally and in the Collective States, give rise to sildenafil that may look different but is still an operational treatment in the service of erectile dysfunction.

  52. [url=http://twentymed.com/]can i buy retin a cream over the counter[/url]

  53. [url=https://tunepharmacy.com/]med pharmacy[/url] [url=https://feviagra.com/]cheap viagra for sale[/url] [url=https://otrpills.com/]seroquel 400 mg[/url] [url=https://tadcialis.com/]cialis price per pill[/url] [url=https://cialisopt.com/]buy cialis 40 mg[/url]

  54. [url=https://hcialischeapc.com/]cialis coupon[/url]

  55. [url=https://cialisbrm.com/]cialis once a day[/url]

  56. [url=http://viagracmed.com/]can you buy viagra online safely[/url]

  57. [url=http://sildenafillow.com/]how to get a viagra prescription online[/url] [url=http://wheretobuyivermectin.com/]ivermectin cost uk[/url] [url=http://xdpharmacy.com/]sure save pharmacy[/url] [url=http://viagrazzt.com/]where can i get sildenafil[/url] [url=http://cialiswtab.com/]prices generic cialis[/url]

  58. [url=http://cialisask.com/]cialis[/url]

  59. [url=http://ivermectincv19.com/]ivermectin 3[/url]

  60. [url=http://priviagra.com/]vigra[/url]

  61. [url=https://pviagra.com/]viagra online from canada generic[/url] [url=https://ivermectinzt.com/]price of stromectol[/url] [url=https://dbpills.com/]metformin online usa[/url] [url=https://cialisdpill.com/]tadalafil 40 mg price[/url] [url=https://azcialis.com/]cheap cialis 20mg pills[/url]

  62. [url=http://sildenafilhcp.com/]viagra pills generic brand[/url]

  63. [url=https://kamagrasilcit.com/]jelly viagra kamagra[/url]

  64. [url=https://xpharmacyonline.com/]legitimate online pharmacy[/url]

Leave a Reply

×
×

Cart